SAÇ DÖKÜLMESİNİN PSİKOSOSYAL YÖNÜ Saçsızlık psikolojisi

SAÇSIZLIĞIN TEMEL KAYNAKLARI

İnsanları birbirinden farklı gösteren çeşitli özellikleri vardır. Saç bu özellikler içinde en çok çeşitlilik gösteren yapılardandır. Rengi, şekli, uzunluğu her insanda farklıdır. Ayrıca yaş, cinsiyet ve ırka bağlı olarak saç miktarı ve yapısı değişir. İnsan vücudu; avuç içlerimiz, ayak tabanlarımız ve dudaklarımız hariç kıllı deri ile kaplıdır.
Kılın rengi, kalınlığı, cinsi ve yoğunluğu cinsiyet, ırk, yaş ve vücut bölgelerine göre farklılık arzeder. Kıllarımız en yoğun ve kalın olarak saç ve yüz, koltuk altı, kasık bölgesi, göğüs ve bacaklarda (özellikle erkeklerde) bulunur.

Kıllarımızın (ve saçlarımızın) birçok faydası vardır. Bunlar şunlardır:
l Vücudumuzu ısı kaybına karşı korurlar.
l Derimizin yüzey alanını artırarak sıcaklığın arttığı durumlarda ter bezlerinden salgılanan terin buharlaşmasını hızlandırırlar.
l Derinin tabakalarını aşındırıcı etkilerden, travmalardan ve güneş ışınlarından korurlar.
l Dokunma duyumuza yardımcı olurlar.
l Özellikle saç ve kirpikler gözümüzü dış etkilerden, terden korur.
l Saçlar, psikolojik olarak insanın duygu durumunun yansıdığı, kendini ifade edebildiği, iç dünyasıyla şekillendirebildiği bir organdır.
l Çeşitli saç modelleri; kişilerin bir nevi mensup oldukları sosyal grupları, kişisel ve sosyal tavırlarını, bazen sadece bir duyguyu yansıtmak veya karşı cinsin ilgisini çekmek için tercih edilmektedir.
l Günlük hayatta biz herhalde saçları daha çok bu işlemleri ile biliriz ve önem veririz.

SAÇIN YAPISI

Saçlar keratin denen proteinden oluşmuştur.Keratin kopmaya ve aşınmaya dayanıklı bir proteindir. Tırnaklar da keratin yapısındadır.Tek bir saç teli kişiden kişiye farklılık göstermekle birlikte 0.05 ile 0.09 mm arasındadır.Saç teli derinin en dış tabakası olan epidermisten çıkar.

Saçın iki bölümü vardır:
1) Saç kökü: Saç teli saç kökünden çıkar. Saç kökü kafa derisinin yağ tabakasına gömülmüştür ve en uçta kalan kısmına “saç soğanı” denir. Saç soğanında ayrıca saça rengini veren melanin pigmentini oluşturan melanosit hücreleri de bulunur. Androjenlerin (erkeklik hormonlarının) reseptörleri de bu bölümdeki hücreler üzerindedir. Saç soğanının en alt kısmında dermal papilla denen damar yumağı
bulunur. Bu yapı saçların büyümesi ve beslenmesi için çok önemlidir.Her bir saç kökü iç ve dış olmak üzere iki kılıf tarafından çevrelenmiştir.Saç kökünün çevresinde ayrıca saçı kayganlaştıran sebum salgılayan sebase bezleri de bulunur.

2) Saç gövdesi: Saçın derinin dışında kalan kısmına “saç gövdesi” denir.Saç gövdesi keratine dönüşmüş ölü hücreler, bunları bir arada tutan maddeler ve sudan oluşmuştur.

Saç gövdesi 3 tabakadan oluşmuştur:
Medulla tabakası: En içte bulunur. Sadece uzun ve kalın saçlarda bulunur.
Korteks tabakası: Ortada bulunur. Keratin liflerden oluşmuştur.Saç teline esneklik, sağlamlık ve renk veren katmandır.
Kütikül tabakası: En dışta bulunur.Renksiz ve incedir.Ölü hücre kalıntılarının 89 kat halinde bir araya gelmesinden oluşmuştur. Saç korteksini korur.

SAÇIN YAŞAM DÖNGÜSÜ

Saç kökleri uzun bir gelişme dönemini izleyen kısa bir dinlenme döneminden oluşan yaşam döngüsüne sahiptirler.Bu yaşam döngüsünün süresi genetik koda bağlı olarak kişiden kişiye değişiklik arzeder.

Saçın yaşam döngüsü 3 evreden oluşur:
1) Anajen (büyüme) evre: Bu evre saç kökünden çıkan saçın büyüdüğü dönemdir. Bu evre saç kılları için 35 yıl sürer.
2) Katajen (ara) evre: Büyüme evresinden sonra saç kökleri kendilerini dinleme evresine hazırlarlar. Bu arada 12 hafta süren geçiş dönemi geçirirler.
3) Telojen (dinlenme veya dökülme) evresi: Yaklaşık 34 ay süren bu dönem sonunda saç, kökünden ayrılır ve düşer.Bu evrenin sonunda bu saç telinin ayrıldığı yerden yeni bir saç çıkar ve böylelikle yeni bir döngü başlar. Sonuç olarak yaşam döngüsünün %90’ını anajen evre, %10’unu katajen ve telojen evre oluşturur.Bu herhangi bir zamanda saçların %10’unun uzamadığı anlamına gelir.Ancak bu saç kökleri kafa derisi üzerinde rastgele dağıldıklarından saçsız bölgeler oluşturmazlar.

KIL TİPLERİ

İnsan vücudunda yapısal olarak 3 tip kıl bulunur:
1)Vellus Kıllar: 12 cm uzunluğunda , renksiz tüylerdir.Köklerine bitişik yağ bezleri yoktur.Gövdelerinde medulla tabakası yoktur.Kozmetik açıdan önem taşımazlar.
2)Terminal Kıllar: Saçlar ve gövdedeki bazı kıllar bu tiptendir.Kıl köklerine bitişik yağ bezleri bulunur.Uzun ve koyu pigmentlidirler,gövdelerinde de medulla tabakası bulunur.
3)Ana Kıllar: Bu tip kıllar hem vellus hemde terminal tiplerin özellilerini gösterirler.

SAÇ DÖKÜLMESİNİN NEDENLERİ NELERDİR ?

Kılların dökülmesi saçlı deri dışında nadiren görülür ve daha az göze çarpar.Saç dökülmesi hem erkek hemde kadınlarda görülebilir ancak erkeklerde daha belirgindir. Dünyada 50 milyon erkek, 20 milyon kadın saç dökülmesinden şikayetçidir. 25 yaşındaki erkeklerin %25‘inin saçı az da olsa dökülmeye başlar.Bu oran 50 yaşındaki erkeklerde %50’ye çıkar. Saç dökülmesine neden olabilecek pek çok etken vardır.Nedene göre tedavi planı da değişeceğinden saç dökülme tipini belirleyecek en doğru kişi cilt hastalıkları uzmanıdır.

Saç dökülmesine sebep olan bazı etkenler şunlardır:
l Tiroid hastalıkları
l Yüksek ateş, ağır grip
l Beslenme bozuklukları
l Doğum yapma
l Saçlı derinin yanığı
l Stress
l İlaçlar (bazı tansiyon ilaçları, kan incelticiler, antidepresanlar, kalp ilaçları, kanser ilaçları,doğum kontrol hapları ve aşırı dozda A vitamini alımı vs.)
l Bağışıklık sistemindeki bozukluklar
l Yaşlılık
l Genetik ve erkeklik hormonu
l Demir ve çinko eksiklikleri

SAÇ DÖKÜLMESİNİN ÇEŞİTLERİ

1) Normal Saç Dökülmesi: Bütün saçlar doğal olarak yaşam döngülerinin sonunda döküldüklerinden, saç dökülmesi herkeste bir ölçüye kadar normal sayılabilir. Dinlenme evresinde saçın köküyle bağlantısı gevşer ve saç soğanı cilt yüzeyine doğru ilerler.Zaman içinde olağan saç hareketlerinin, yıkama ve fırçalamanın etkisiyle saç kökü daha da gevşer ve saç teli düşer.Bu şekilde günde 50150 saç teli dökülmesi normaldir.Daha sonra aynı saç kökünden yeni bir saç teli çıkar.
2) Fizyolojik Saç Dökülmesi: Bu tip saç dökülmesi genellikle geri dönüşümlüdür. Daha çok yeni doğan bebeklerde veya hamile kadınlarda rastlanır.
3) Androjenik Saç Dökülmesi: Erkeklik hormonlarının genetik olarak hassas saç kökleri üzerinde baskı yapması sonucu oluşan saç dökülmesi türüdür. Saç dökülmesi türleri arasında en sık görülenidir ve erkek tipi saç dökülmesi olarak da bilinmektedir. Saçlı deride testesteronun dihidrotestesterona dönüşümündeki hızlanma ve dihidrotestesteron miktarının artışı normal saç kıllarının büyümeyen cılız vellüs tipi kıllara dönüşümünü sağlar.
4) Alopesi Areata: Saçkıran olarakta bilinir.Daha çok her iki cinsten genç ve orta yaşlı erişkinlerde görülür. Kendiliğinden iyileşir, özel bir tedavi gerektirmez, otoimmünite sorumlu tutulmaktadır. Hastalarda genellikle madeni para büyüklüğünde, 2,5 cm çapında bir yada birkaç tane dairesel olarak saç dökülmesi mevcuttur.
5) Anagen Efflium: Radyasyona veya bazı kimyasal maddelere maruziyet sonrası meydana gelen ani saç dökülmesidir. Daha çok radyoterapi ve kemoterapi uygulanan kanser hastalarında görülür. Kemoterapinin neden olduğu tipte çoğunlukla geri dönüşümlüdür ancak radyoterapi sonucu oluşmuşsa geri dönüşüm hemen hemen imkansızdır.
6) Telogen Efflium: Bazı stres olaylarının sonucunda oluşur.Bu olaylar (bazı duygusal sorunlar, menopoz öncesi dönem, hamileliğe son vermek vs) saçın dinlenme evresinde geçirdiği evreyi kısaltır.
7) Saçlı derinin hastalıkları nedeniyle oluşan saç dökülmesi: Saç köklerine hasar veren bazı hastalıklar mevcuttur.Bunlardan bazıları; deri tümörleri, granülomlar, sistemik lupus eritematozus,skleroderma, liken planus, saç kökünün ciddi bakteriyel,viral ve mantar enfeksiyonlarıdır.

SAÇ DÖKÜLMESİNİN PSİKOSOSYAL YÖNÜ

Saçsızlık psikolojisi

İnsan hayatında saçın gözardı edilemeyecek derecede önemli bir sosyal yönü vardır.Çünkü saç kişinin ilk göze çarpan özelliklerindendir.Özellikle erişkinlik dönemi başlarında görülen saç dökülmeleri çok rahatsız edici olabilmektedir.Bir noktadan sonra bu sorun sadece kozmetik problem olmaktan çıkar, ciddi psikolojik problemlere de neden olur.Kişinin kendine güveni kaybolur, kendisi hakkında iç görüşleri hatta bazen kimliği değişebilir.Bu sorunu olan insanlar ayna karşısında daha fazla vakit geçirirler, daha az çekici olduklarını hissederler, yaşlanmaktan korkarlar, kel insanları daha çok fark ederler ve kelliklerini başkalarının kolayca fark edeceklerinden korkarlar. Bazen şapka veya kep giyinmek ihtiyacı hissederler, sakal veya bıyık bırakarak kendilerini rahat hissetmeye çalışırlar. Ciddi derecede saç dökülmesi olan bireyler önceleri panik ve öfke hali yaşarlar, daha sonra bir süre depresyona girerler.Sosyal ortamlardan uzaklaşır, fotoğraflara girmemeye çalışırlar ve belki sonunda sorununu kabullenip çözüm arayışına girer veya bunu önemsememeye başlarlar.